آراز کیمین آخیـــــرام

یاندیریرام یاخیـــــرام

گوزلرینده گوزوم وار

حسرتیله باخیـــــــرام

 

آراز بورولدی گئتدی

سویو دورولدو گئتدی

من دئدیم یار اینجیدی

دئمه یورولدو گئتــدی

 

آرازین باشی منــــــم

دیبی نین داشی منـــم

هر یاندا غریب اولسا

اونون یولداشی منـــم

 

آراز قیراغی مئشه

گتیر دسمالین دوشه

آراسینا گول قویـوم

دورسینه بنوشــــــه

 

آراز دان کئچه ن هانی ؟

سویوندان ایچه ن هانی ؟

یاخشی ایله یامانــــــــــی

ایل ایچره سئچه ن هانی؟

آرازي ايرديلار

قوموينان دولدوردولار

من سندن آيريلمازديم

زور ايله آيرديلار

آراز آخير قيقاجي

جوت گزير ايكي باجي

بيري منيم ائوز ياريم

بيري باشيمين تاجي

يارادوب تانري عزيزيم نه گوزل يار سني                                            

گوزله بو حوسنوله آلداتماسين اغيار سني  

ديشلرين اينجي لبين لعل اوزون گو كيمي تر                                          

خلق ائدوب منجه طبيعت دور شهوار سني  

عشق بيماري ساغالماز بوني درد اهلي بيلر                                          

ساغالار گورسه بو تركيب ايله بيمار سني 

يانديريب   كعبه  و  بتخانه ني   زنار  آتار                                            

گورسه صنعان كيمي مين عاشق ديندار سني 

سن كي حال اهلي ايدين عاشقي اينجيتمزيدين                                         

ايندي  جان  آلماغا  كيم  ائيلدي  وادار  سني  

عاشيقين  كونلونه رحم  ائت بو قدر اينجيتمه                                          

گورمه ميشديم  گوزليم  بونجا  ستمكار  سني 

مست  ايدين سن بو قارا  گوزلولرين عشقينده                                         

ايندي واحد سئوينير كيم گورور هوشيار سنی

شعر از علي آقا واحد شاعر بزرگ آذربايجان

دهمين روز تير ماه سال ۱۳۱۷ه.ش در روستاي «باداميستان»ر زنگان از مادر متولد مي شود. پدر وي «آشيق سهراب» از آشيق هاي معروف زنگان بود. همانند ديگر بچه‌هاي روستا براي يادگيري علم به مكتب مي رود. پس از اتمام درس مكتب در تاريخ ۱۳۳۴ به شهر زنگان مي آيد و ۶ سال در مسجد «دبق‌لرdəbbəqlər»، «اسحق ميرزا » و «سيد» به يادگيري علوم حوزوي مي پردازد. از اساتيد علوم ديني ايشان مي توان به ملااشرف، ملا ميرزاعلي و استاد حاج شيخ مهدي شجاعي اشاره كرد. وي در كنار تحصيل، شغل خياطي و خشك شويي را نيز ياد مي گيرد. بعد از اتمام درس «اصول كافي» به سلك مريدان امام خميني«ره»در آمده و به تبليغ عليه رژيم پهلوي اقدام مي كند؛ به نحوي كه از طرف سازمان امنيت (ساواك) آن زمان در سال ۱۳۳۹ دستگير و به مدت ۶ ماه به «الوند كوه» لاهيجان تبعيد مي شود. بعد از سپري كردن دوره تبعيد، يك سال هم در «دبي»به صورت فراري به سر مي برد و بار ديگر به زنگان بر مي گردد. در مدرسه «توفيق» و «پهلوي» سابق (شريعتي) موفق به اخذ ديپلم ادبيات مي شود، ولي به علت فعاليت هاي سياسي از استخدام درمشاغل دولتي منع مي‌گردد. لذا شغل پدري خود را براي گذران زندگي انتخاب مي كند، و از سال ۱۳۴۷ به صورت رسمي به« آشيق‌ليق» مي پردازد. آشيق موسلوم از كودكي به موسيقي علاقه وافري داشت. او تعليمات پايه در موسيقي را از پدر خود فرا گرفت. اين هنرمند صاحب سبك با بهره‌گيري از تحصيلات حوزوي و كلاسيك، و با اجراهاي فوق العاده و هنر سخنوري خود، توانست به موسيقي زنگان شكل جديد و تازه اي ببخشد.

آنا يوردوم
حؤرمتلي ائليمين آرزيلاريني
هر زامان سئويرم، اوره گيمده دير.
باشي ياشيل يايلاقلاري گزنده
حسرتيم ده اوْدلو، ديله¬گيمده دير.
***
قوشلارين سسينه، اويانان ائل‌لر
بولبول نغمه‌سينه، سئوينير گوللر
لالا ياناق‌لاردا، دانيشان ديل‌لر
ازيليب بال كيمي، چؤره‌گيمده‌دير.
***
بو شانلي وطنيم، اؤلكه‌م ماحاليم
قورتولسون محنتيم، گئتسين ملاليم
سنده‌دير شوكتيم، سنده جلاليم
آغزيمدا ديليم تك، گره‌گيمده‌دير.
***
اليمده قلميم، كؤكسومده سازيم
آتالار آنالار، منيم مورازيم
سينه دفترينده، ديليم‌له يازيم
ائليمين قووتي، بيله گيمده‌دير.
***
چيخارتما ياديندان، بو شن ائل‌لري
سنه امك وئره‌ن، ياشيل چؤللري
وطن آشيغي يام، «موسلوم عسگري»
قهرمان اوغول‌لار، كوره‌گيمده‌دير.

<<حکیم سید ابوالقاسم نباتی>>(1192-1262ه.ق)در روستای خرم وسرسبز "اوشتوبون"در ولایت قراداغ از آذربایجان به دنیا آمده ودر همان جا دفع شده است.وی در علوم دینی وعرفانی تحصیلات عمیقی داشته وبه سه زبان تورکی وعربی وفارسی آثاری از خود بر جای گذاشته است.تحصیلات حوزوی ومراتب سیر وسلوک خودرادرتبریز به فرجام رسانیده ودر اردبیل به سلک مریدان"ناصر علیشاه اردبیلی"درآمده و درخانقاه سرخاب تبریز به"مجنونشاه قراداغی"معروف شده است.

دیوانهای تورکی و فارسی/رساله"عین العشق" وپاره ای از اشعار عربی وی دو قرن است که درمیان دوستداران عرفان اسلامی واغلب دراویش وعرفا دست به دست می گردد.اشعارش بسیار شورانگیز و عاری از هرگونه تعقیدات لفظی وسرشار از صنایع زیبای ادبی است.

دیوان تورکی حکیم نباتی به قلم "دکتر ح.م.صدیق/ نشر اختر"از شانزده بخش تشکیل شده که عبارتند از:

قصیده لر.غزللر.قوشمالار.گرایلیلار.بئشلیکلر.تجنیسلر.مستزادلارو...!

تا کی بنیاد ایلرم رخسار جاناندان حدیث

ائیله بیل کیم ایلرم گولزار جاناندان حدیث

توتدوغو ایشدن پشیمان اولدو چکدی آه سرد

ائیله دیم چون خیضره تا اول لعل خنداندان حدیث

ای سرشک لاله گون آماده اول گل کیم ائدر

خامه ی مشکین رقم زولف پریشاندان حدیث

دورما ای پیک صبا عشاقی احضارائت تمام

تا ائدم من درد عشقه ذوق درماندان حدیث

قوی قدم میدان عشقه جهد قیل مردانه وار

باشینی اورتایا سال ائت گوی وچوقاندان حدیث

عروه؛الوثقی کی دئرلر تار زولف یاریمیش

توت بو محگم رشته نی ائت گنج پنهاندان حدیث

غافیل اولما ناله شبگیر وآه صبحدن

واصل اول دلداره آز ائت شام هیجراندان حدیث

من کی می دن کوسموشم عفو ایله سن ساقی منی

کوفردور گر بیرده ائتسم راح وریحاندان حدیث

جومموشام دریای عشقه غوطه ور غواص تک

چکمیشم دم ائیلرم  بیر درّ غلطاندان حدیث

پرتو انوار حوسنون گورسه زاهد حق بیلیر

ترک ائدر فردوسی ائتمز حور و غلماندان حدیث

نقطه خالین خیالی لال ائدیبدیر نطقومو

کیم نه تقریب ایله قیلسین جوهر جاندان حدیث

عشق بازاریندا آنجاق حوسن گفتار ایستیرم

طبع گوهرباریم ائیلر ماه کنعاندان حدیث

بس کی خوگر اولموشام مهرولارین گفتارینه

لحظه- لحظه ائیلرم خورشید رخشاندان حدیث

بیر پری پیکر نیگارین وصفینی شرح ایلرم

ائتمنم من اوزگه لر تک خان و سولطاندان حدیث

ای دبیر نکته پرور طوطی شیرین زبان

دم به دم هو هو چکیب ائت صدر دوراندان حدیث

هادی راه حقیقت مرشد صاحب نظر

نقطه پرگار  عالم  بحر  عرفاندان     حدیث

خسرو شیرین و فرهادی نظامی دن سوروش

کیم " نباتی" دائم ائیلر شاه مرداندان حدیث.

معروفترین شاعر سده دهم هجری است که نه تنها در تاریخ ادبیات ترکی آذربایجان بلکه در تمام ادبیات ترکی جایگاه والا دارد.او فرزند ملا سلیمان حلی بود. زندگی گزاران در تراجم احوال ازو به عزت یاد می کنند و به عشیره "بیات"های آذربایجان از عشایر 24 گانه اوغوزها یا ترکان غز منسوب میدارند.خود در آغاز "حدیقه السعدا" نیز خویشتن را "ترکی زبان" میداند واز زبان ترکی به عنوان زبان اصلی و مادری خود نام می برد.در منابع اسلامی " مولانا.سلطان الشعرا.شیخ الادبا.افضل الفضلا.حکیم ملا محمدبن سلیمان البیاتی البغدادی الملقب بالفضولی" نامیده شده است.

آثار فضولی عبارتند از:

دیوان عربی/مطلع الاعتقاد فی معرفه المبدا والمعاد(علم کلام)/دیوان فارسی/هفت جام(ساقی نامه)/ صحت و مرض/انیس القلب(قصیده)/رند و زاهد/معمیات/فرهنگ منظوم جغتایی.

آثار ترکی:

قیرخ حدیث/ بنگ و باده/لیلی و مجنون/صحبت الاثمار/حدیقه السعدا/شاه و گدا/جمجمه نامه/معمالار/ مکتوبات(منشات)/و دیوان اشعار ترکی.

وی در"900.ه" چشم به جهان گشوده و در"963.ه" وفات می یابد.مزار فضولی بنا به وصیتش در کنار حرم مطهر امام حسین(ع) قرار میگیرد.در حق مزارش چنین نوشته است:

مزاریم اوزره قویمان میل اگر کویوندا جان وئرسم

قویون بیر سایه دوشسون قبریمه اول سرو قامتدن

مزار وی تا سال 1975.ه بر پا بود تا اینکه دولت عراق به دلیل عملیات تعریض کوچه ها آن را به مکان دیگری منتقل کرد.

قد انار العشق للعشاق منهاج الهدا

سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا

عشقدیر اول نشئه کامل کیم آنداندیر مدام

می ده تنویر حرارت نیده تاثیر صدا

وادی وحدت حقیقتده مقام عشق دیر

کیم مشخص اولماز اول وادی ده سلطاندان گدا

ایلمز خلوت سرای سر وحدت محرمی

عاشقی معشوقدان معشوقی عاشقدن جدا

ای کی اهل عشقه سویلرسن ملامت ترکین ائت

سویله کیم ممکون مودور تغییر تقدیر خدا

عشق کلکی چکدی خط حرف وجود عاشقه

کیم اولا ثابت حق اثباتینده نفی ما عدا

ای فضولی انتهاسیز ذوق بولدون عشقدن

بویله دیر هر ایش کی حق آدیله قیلسان ابتدا

سید عظیم شیروانی فرزند سید محمد در سال 1251ه.(1835م.) در شهر شماخی چشم به جهان گشود.در هفت سالگی از پدر یتیم ماند و پیش جد پدری اش ملا حسین به تحصیل پرداخت.در جوانی برای تکمیل تحصیلات خود به نجف و کربلا و شام و بیت المقدس و قاهره رفت و روزگاری نیز در بغداد و استانبول رحل اقامت افکند و نیز به زیارت حج رفت و مانند سلف خود"خاقانی" در مکه و مدینه چکامه های غرایی در توحید و نعت پیغمبر سرود.پس از بازگشت به زادگاه خویش به تدریس روی آورد.بزرگانی چون میرزا علی اکبر صابر(هوپ هوپ) و سلطان مجید غنی زاده را تربیت کرد و چند انجمن ادبی از جمله "بیت الصفا" را تاسیس کرد.

سید عظیم گذشته از دیوان دارای آثاری با نامهای قصص الانبیا/غزوات حضرت علی/ربع الاطفال/شیروان نامه/حکایات منظوم و...است.در فیلم جاودانی "او اولماسین بو اولسون" خواننده اشعار زیر را به نوایی بسیار حزین می خواند:

من اویله بیلردیم کی منه یار اولاجاقسان

عالمده منه یار وفادار اولاجاقسان

من اویله خیال ائتمیشیدیم ای گول رعنا

سربسته اولان غملره غمخوار اولاجاقسان....

سید عظیم در سال(1267ش.1888م.) روز 21 رمضان در سن 53 سالگی چشم از جهان فرو بست.

قد تجلی من شعاع الکاس انوارالبها

تلک فضل الله بل یهدی لنور من یشا

مشرق ساغردن ائتدی آفتاب می طلوع

مغرب میناده وئردی عالمه نورو بها

مئی ظهورو اولدو ساغردن عیان عالملره

کور اولما چئشمیمنه وئر دور ساغردن جلا

غولغول مینا صدای حقی ائیلر آشیکار

دعوت حقدیر بو گون آفاقی توتموش بو صدا

جان و دل صبح ازلدن طالیب دلدار ایکن

شوکر کیم تاپدی گوزوم دیدار ساغردن ضیا

جام مئی آیینه اسرار حقدیر ای کونول

ایسته سن اسرار حقی جم ایله اول آشینا

یوخدو بیر رمز آشنا بو عصر بد فرجامدا

ایلمه اسرار حقی چوخدا "سید" برملا.

سس

 

تانري سسي سؤزدن اول ياراتدي

طبيعتين ياغيشي سس، قاري سس.

سئل كوكره دي، چاي گورلادي، سو داشدي،

دره لرين قازانجي سس، باري سس.

 

سس اوجالدي هوسينده اينسانين،

سس قاينادي نفسينده اينسانين،

نه لر يوخدور لهجه سينده اينسانين،

كاماني سس، قاوالي سس، تاري سس.

 

سئوگي دئدي، دوداق اسدي، ديل اسدي،

گؤزللرين گردنينده تئل اسدي،

قارلي داغدان  گؤي چمنه يئل اسدي،

سس ائله دي، كپنك سس، آري سس،

 

سسين وارسا، بيل كيشي سن، بيل ارسن،

سسسيزلرين گؤزياشيني سيلرسن،

زليم خاني تانيياندا بيلرسن،

ياري سازدي، ياري سؤزدو، ياري سس.

اشلايير 

وطن داشدان باشلايير

وطن قوشدان باشلايير.

هم ديريدن، جانليدان

هم اؤلموشدن باشلايير.

 

سؤكولموش آت نالي دي

 نوبار بئچه باليدي.

همرچيني، پاليدي

دونان قيشدان باشلايير.

 

سوغولان گؤز ياشيدي

يانان باغريم باشيدي.

بو داشي كيم داشيدي؟

تورپاق داشدان باشلايير.

 

اكيلن شوم يئريدي

گؤزومه قوم يئريدي.

اؤلوم گلسه يئريدي

حيات باشدان باشلايير.

 

آچین آقیشقالاری

 

منه یوخ

قفس غمده قناریله لره بیر رحم ائله یین

بیر گولون سولماسینا سوسولمامیشام

قلبیمین دولماسینا دولمامیشام

قورخورام توستو وورا گول خانامی

آچین آقیشقالاری

بیر گؤروم ائللر آرا بیر لشن اءللر نئجه اؤلوب

کؤچه لرده یوموروق توسپورو بایراق اولان اللر نئجه اولوب

بیزیم ائللر نئجه اولوب

آچین آقیشقالاری

بو نه ائو دیر کی ایشیقلیق یولو یوخدور

بیلمیرم قیبلم هایاندیر

ائویمین ساغ سولو یوخدور

بیرینی بغض توتوبدور دانیشانمیر

بیری بیر شیر دی دوشوب دار قفس ایچره چالیشانمیر

آنا ایستکلی بالایلان باریشانمیر

ایکی تورپاق قاریشانمیر

قول بویونلا ساریشانمیر

آچین آقیشقالاری

ائله بیر کی قولاغا وای سسی گلدی

آنالار گالمیش اغولسوز

قاراباغ دان اوغول ای وای سسی گلدی

دئیه سن های سسی گلدی

یا گؤرن قانلی بشیک اوخشورو لای ای سسی گلدی

قاپی تخته دالی سالغین

باجا باغلی سسیم آرغین

نه گءدبر سس نه چیخیر های

اولدو کال کلمه لر اوسته امگیم زای

وای یاساق دیللی ائلیم وای

وای یاساق دیللی ائلیم وای

لیاس نظامی گنجوی پسر یوسف یکی از 10 ستاره ی تابناک ادبیات آذربایجان(آزربایجان) در سال 1141 در گنجه متولد شد.تخلص وی،نظامی به معنی نظم نویس ،نام گرفت.تولد و رشد نظامی در گنجه در عصری صورت گرفت که نام این شهردر زمینه ی ادبیات همپای 4 شهر بزرگ دیگر آزربایجان؛شاماخی ، نخجوان ،شیروان و تبریز،شهرت یافته بود.نظامی با علومی نظیر فلسفه،موسیقی و ... آشنایی داشت و خود مستقلا و تحت نظر استادان متوسط به یادگیری علوم دیگر پرداخت. در همان زمان جوانی به خاطر نوشتن اشعار لیریک شهرتش زبان زد خاص و عام شد.وی مورد توجه و عنایت حکمدار زمان شد که دعوت حاکم از طرف نظامی مورد قبول واقع نشد. اگرچه اشعار وی در قالب غزل به پای غزل امیر علیشیر نوایی(به زبان ترکی جاغاتای) و محمد فضولی بغدادی(به زبان ترکی آزربایجان) نمی رسد، اما بی شک در شعر عاشقانه استاد تمام عیار بود طوری که صدها شاعر بنام به تقلید ازآثار وی منظومه های عاشقانه ی ماندگاری سروده اند.از مشهورترین آنها به منظومه ی 12 هزار بیتی فرهاد و شیرین از امیر علیشیر نوایی(به زبان ترکی)،امیر خسرو دهلوی،محمد فضولی بغدادی،جامی و... می توان اشاره کرد. آثار وی : بئش بویوک پوئما(خمسه) به زبان ترکی،شعرلر خزینه سی(خزینه ی اشعار) به زبان ترکی در سال 1170،خسرو و شیرین به زبان ترکی درسال 1180،لیلی و مجنون به زبان ترکی در سال 1188،یئددی گؤزل(هفت زیبا) به زبان ترکی درسال 1196 و اسکندر نامه به زبان ترکی در سال 1203 .همچنین آثاری به زبان فارسی داشته است و احتمالاً ترجمه ی اصل اشعار ترکی به فارسی که منتصب به وی گشته است.اشعار اخلاقی _ اجتماعی _ فلسفی وی نیز بسیار غنی بوده و بیشتر در غزل های شاعر به چشم می خورد.نظامی در سال 1209 در شهر گنجه چشم از جهان بربست،                                روحش شاد یادش گرام

مژده ای خاطر پژمرده کی دلبر گله جک

جان ساراییندا امیر اولماغا سرور گله جک

یئنه ده دل بولبولی باشلادی فغان ائیله مگه

مگر اول سرو گول اندام سوسنبر گله جک

نفس باد صبا غالیه سا اولدو مگر

او ساچی نافه تر زولفی معنبر گله جک

گئده جک محنت و اندوه و غم و درد و عنا

یئرینه راحت و شادی و صفالر گله جک

شب فرقت گئده جک محنت و هجران گئده جک

صبح وصل ایریشر و مهر منور گله جک

نئجه بیر سعی ائدیبن وصلینه ایریشمک اوچون

دم فطرتده نه کیم اولدو مقدر گله جک

سن نگار ایله "نظامی" منی عالمده دخی

صنما سانما کی بیر بی دل و دلبر گله جک

زندگی صابر:

 " میرزا علی اکبر صابر، روز جمعه اول ذیحجه سال 1279 ه.ق ( سی ام ما ه مه 1862 میلادی ) در شاماخی، یکی از شهرهای قدیمی و تجاری شیروان بدنیا آمد و در هشت سالگی به مکتب رفت." (  صابر، 1381، ویراستار: اسماعیل زاده، 1).
" در اواخر قرن نوزدهم میلادی پیشرفت مهمی در فرهنگ و مطبوعات قفقاز به وجود آمد و در باکو و شاماخی مدارس جدیده دایر شد. صابر در دوازده سالگی به مدرسه ای که انجمن ایالتی باکو تاسیس کرده بود وارد شد و این امر در تکمیل معلومات و انکشاف استعداد شاعری او بسیار سودمند افتاد. در آن زمان سید عظیم شیروانی – شاعر بزرگ آذربایجانی – در این مدرسه معلم زبانهای ترکی، فارسی و عربی بود. " ( آرین پور، 1357، ج 2 ، 47 ).
" یکی دو سال که از تلمذ وی از حاج سید عظیم می گذرد، پدرش درس و مشق را کافی دانسته، وی را با خود به دکان می برد. صابر در عین حال که در دکان پدرش  کار می کند، باز به خواندن و نوشتن شعر می پردازد." ( رضا زاده ملک، 1357، 88).
" صابر تا بیست و دو سالگی دنبال کارو پیشه ای نرفت و اوقات خود را با شعر و کتاب گذراند. در سال 1884 میلادی (1301 ه.ق) به عنوان زیارت مشهد رضا عازم سفر شد و مشهد و سبزوار و سمرقند و بخارا و جاهای دیگر را نیز سیاحت کرد و بعد سفری نیز به کربلا رفت. " ( آرین پور، 1357، ج 2، 47).
" بعد از مراجعت با دختری از خویشان خود ازدواج کرد و طی پانزده سال صاحب هشت دختر شد. " (  رضازاده ملک، 1357، 89). به علت کثرت افراد خانواده و فشار اقتصادی در حدود سال 1890 میلادی دکان صابونپزی دایر کرد و به قول خود، [ چون از دستش بر نمی آمد که لوث باطنی کسان را پاک کند، پیشه صابونپزی در پیش گرفت تا لااقل چرک ظاهری آنان را بشوید.] ( آرین پور، 1357، ج 2، 47). صابر با این همه گرفتاری باز هم گاهی شعر می سراید، اما تاثیر تحصیل در مکاتب قدیمه و گذشته محصور با خرافات و تعصبات مدتها از تجلی قریحه واقعی او مانع بود و نمی گذاشت از زنجیر سنن شعر کلاسیک رهایی یابد. بدین قرار تا اوایل قرن بیستم میلادی، منحصرا قصیده و غزل       می ساخت. ولی با این همه دراشعار او روح خنده وشادی و شوخی و انتقاد از اوضاع نمایان بود." ( همان، 48).
در سال 1319 ه.ق / 1901 م ، با عباس صحت و محمد طراح دوستی پیدا می کند که بیشتر اوقات، در جایی گرد  هم می آیند و به شعر خوانی و نظیره سازی وقت می گذرانند. در 1321 ه.ق / 1903 م ، به معرفی علی آقا بیگ ( ناصح ) با فریدون کوچرلی آشنا می شود. تشویقهای فریدون بیگ، صابر را به کار بیشتر در زمینه شعر و شاعری می کشاند و در همان سال، برای اولین بار، درروزنامه شرق روس – که تازه شروع به کار کرده است – شعری از صابر منتشر        می شود." ( ملک ، 1357، 89 ).
" پس از شکست روس از ژاپن و پس از حادثه نهم ژانویه 1905 م ،(یکشنبه خونین ) در سرتاسر روسیه وایالات تابعه آن، از جمله در باکو، آتش انقلاب   شعله ور گردید و در نتیجه انقلاب، ادبیات و هنرهای زیبا و موسیقی و نقاشی تا حد زیادی رونق یافت و جلیل محمد قلی زاده در سال 1906 م ، نخستین روزنامه فکاهی را بنام "ملانصرالدین" انتشار داد و روشنفکران را در پیرامون خود جمع کرد."(آرین پور، 1357،ج 2، 48). ( در مورد زمان پیوستن میرزا علی اکبر صابر به روزنامه ملا نصرالدین، آرین پور تاریخ 26 مه 1906 م را ذکر می کند که در این تاریخ شماره هشتم روزنامه چاپ شد. اما رضازاده ملک اولین شعر چاپ شده صابر را در روزنامه ملانصرالدین، شماره چهار این روزنامه می داند و تاریخ آن را 28 آوریل 1906 م ، می نویسد.)
با تاسیس روزنامه ملانصرالدین، میدان مناسبی برای بروز استعداد شاعری و روشنفکری صابر باز می شود و او شروع به انتشار اشعارش در این روزنامه   پرمایه می کند. اشعار فکاهی خود را با امضاهای مستعار و گاهی بدون امضا چاپ می کرد. اما لحن شعر به همه می فهماند که این اشعار از کسی نیست جز صابر.
" این بود که تیرهای لعن و نفرین از هر سو بر سرش می بارد و زندگانی اورا که از اول هم تعریفی نداشت، روزبه روز تلخ تر و ناگوارتر می کرد." (همان، 48). اما او با این همه تلخی به قول عباس صحت " پاداش خدمات خود را تا روز مرگ از وجدان خود گرفت."( صحت، 1905، 356). " در 1908 م، صابر که در تنگدستی به سر می برد، مدرسه ای در شاماخی تاسیس کرد و در آنجا شروع به تدریس می کند، ولی این مدرسه هم خرج معاش زندگی را تامین نمی کرد و بعد از یکسال مدرسه  " امید " تعطیل شد. " ( صابر، 1381، 9، ویراستار: اسماعیل زاده ).
" شاعر در اوایل 1910 میلادی، به قصد کار به باکو می رود. در آنجا صبحها در یکی  از مدارس مناطق نفتی درس می داد، با مطبوعات همکاری می کرد، برای روزنامه ها شعر و مقاله می فرستاد و در چاپخانه ها کار می کرد." ( آرین پور، 1357، ج 2، 48).
" در اوایل سال 1911 م، بیمار می شود. پزشکان بیماری اش را " عظم کبد "     ( ورم کبد ) تشخیص می دهند. به شاماخی برمی گردد و از آنجا برای معالجه به تفلیس می رود. با اینکه در تفلیس ، هیات تحریریه ملانصرالدین، همه کوششهای خود را بکار می برند، لکن سودی نمی کند و صابر به شاماخی بر می گردد و در روز 12 ژوئیه 1911 م / 28 رجب 1329 ه.ق ، چشم از جهان فرو می بندد."    ( ملک، 1357، 91 ).
بعد از مرگ صابر و به خصوص پس از سالهای انقلاب اکتبر، مردم آذربایجان از وی تجلیل شایانی کردند. در سال 1919 میلادی کتابخانه ای در باکو به نام او در باکو تاسیس شد که کانون فرهنگی و مرکز اجتماع روشنفکران گردید. در 28 آوریل 1922 م ، بنای یادگاری برای اوبرپا گردید و چند مدرسه و کتابخانه و باشگاه و مزرعه اشتراکی و باغ وخیابان و میدان بنام اوخوانده شد و روبروی دارالفنون تربیتی شهر شاماخی مجسمه تمام تنه او برپا گشت.

مرحبا، خوش گلدين،اي روح روانيم مرحبا !

 اي شكرلب يار شيرين لامكانيم مرحبا

چون لبين جام جم اولدو نفخه ي روح القدس

بحر و كانيم مرحبا  اي جماليم  جميليم اي

كؤنلومه هئچ سندن اؤزگه نسنه لايق گؤرمه ديم

صورتيم، عقليم، عقولوم، جسم و جانيم، مرحبا !

اي  ملك صورتلي دلبر، جان فدادير يولونا،

چون  دئدين لحمك لحمي، قانه قانيم، مرحبا !

گلدي ياريم ناز ايله، سوردو، نسيمي، نسنه سن؟

مرحبا، خوش گلدين، اي خيردادهانيم، مرحبا !

عاشيقون عاقله داييم سؤزي ديوانه گلور

عاشيقون داييم اونونچون سؤزي بيگانه گلور

ساتما رايگان صنم، خضره دوداقون سويوني

((خضر)) اگر سو ايسته يه، چشمه­ي حيوانه گلور

اسريميش خون دليمدن صنمون خوني گؤزي

گر سن اينانمازسان گؤركي، نه مستانه گلور؟

گاه وبيگه توبه وئرر منه شهرين واعظي

واعظين توبه سي شاها منه افسانه گلور

آشنادور "خطائي" سؤزي اينان! بيله نه

سؤزوني بيلمه يه نه دئمه كي، بيگانه گلور.

 

دوست اولان يئرده دئيه رديم  غم عالم نه ايميش؟!

محنت و درد و غم و حسرت و ماتم نه ايميش؟!

سايماديم چوخ دئديلر: اويما اونا ساتقيندير

ساتدي آخير مني ده آه... بو آدم نه ايميش؟!

نه خيانت ائله دي بابكه افشين بيلسز

دوست اليندن دئمه سيز نئي كيمي ناله م نه ايميش

حلاجي داشلاديلار چكمه دي بير آه آمّا

دوستو بير كسسك آتاركن اونا او غم نه ايميش؟!

كيمه بيرده اينانيم دوغروسو بو عالمده؟!

سنين اي دوست ايشين بير بئله مبهم نه ايميش؟!

من بهشت عطرين اومارديم نفسيندن ظالم

دوداغيندان بوكورن اودلو جهنم نه ايميش؟!

نيه مين رنگه دوشورسن بئله هيندوشقا كيمي؟!

سنده بو كينه، حسد، حيله دمادم نه ايميش؟!

دگيش اهنگي بئله چالما سازي اي مطرب

عالمي چكدين اودا بوشلا بو ((ديلقم)) نه ايميش؟!

يوخدو بير اهل وفا باده گتير اي ساقي

ايندي بيلديم بو اغير درديمه مرهم نه ايميش

شيدا بولبول كيمي فرياد ائله مه اي ((شامي))

يان كول اول ثابت ائله عشق مسلم نه ايميش؟!   

 

داغلار

نه ائديم كي ياراليام

آهيم چيخيب گؤيه داغلار

يوخوش اولوب دولايي لار

قوجالميشام به يه داغلار

سنين سينه ن چيچكلي ياز

منيم سينه مده دردلي ساز

او چيچكدن گؤندر بير آز

بو درديمه ده يه داغلار

قيشلاقلي يام درده دوشدوم

اتگيندن خسته كئچديم

سير سؤزومو سنه آچديم

سني محرم دئيه داغلار.

 

                                                           

چكيب سينه م اوسته ساخلارام سني             وئره سن مجلسه بؤيوك حال سازيم

سيله سن اوره كدن غمي – كدري                  شكردن – ناباتدان شيرين بال سازيم

 

 ايل لر بويو منه همدم اولوبسان                    هردم ساراليبسان هردم سولوبسان

  آتا – بابالاردان بيزه قاليبسان                        آرزوم بودور دونيا واركن قال سازيم

 

گاهدان نئچه ايل لر قاليبسان باغلي                هردن بير گولوبسن يا سينه داغلي

ياديندان چيخماسين جنگي كوراوغلو            هردن ده بير كسمه هجران چال سازيم

 

«مصطفا»يام اوره ك سؤزوم آچماديم              آج دا قالديم سندن آيري دوشمه ديم

نيزه اولوب دوشمن باغرين دئشمه ديم               سن رقيبدن انتقاميم آل سازيم.

دوللو مصطفي

آشيق مجنون( دكتر اكبر بزرگ امين)

 

گلسين

گؤتور سازي آشيق دوستوم

وور مضرابي تئله گلسين

اوره گينده جوشان نغمه

گاه بمه گاه زيله گلسين

شيرين نغمه اوجالاندا

غم كدردن اؤج آلاندا

باهار قيشدان باج آلاندا

قاز اويناييب گؤله گلسين

چال سازيني هاي سال آشيق

يوردوموزا وئر ياراشيق

اؤلكه ميزدن كؤچن ايشيق

هوسيندن ائله گلسين

جنون سؤز آچ كوراوغلودان

پاشالارا اوددوردو قان

ائل ائشيتسين بئله داستان

اؤلكه بوتون ديله گلسين.

ميرزا علي معجز شبستري

 

ميرزاعلي معجز 1252اينجي گونش ايلينين فروردين آيينين 9دا شبسترين ((سيسبگ)) محلله سينده آنادان اولدو. آتاسي حاجي آقاو آناسينين آدي زهرا خانيم ايدي. معجزين آتاسي ايستانبولدا ايشله ييردي و معجز آناسىيله 16ياشينا قده ر شبسترده ياشاييب و((ملاعلي)) نين مكتبينده يازيب و اوخوماغي اؤرگه نير. 1267اينجي ايلده آتاسي ايستانبولدا فووت ائديب و معجزين قارداشلاري اونو ايستانبولا آپاريرلار. معجز 16 ايل ايستانبولدا قاليب و اورادا كيتاب ساتماق ايله گئچينيرميش. معجز بو ايللرده توركي ادبيياتينى موطاليعه ائديب و ايستانبولدا اولان عربلرىيله موعاشيرت ائتمك ايله عربي ديلينى و اونون ادبيياتينى اؤرگه نير. 16ايل ايستانبولدا قالماقدان سونرا 1283اينجي ايلينده قافقاز يولوندان وطنه قاييدير.

معجز ايستانبولدا يئني عئلم و فرهنگ ايله تانيش اولور و وطنه قاييداندان سونرا اؤز وطنداشلارينين دالي قالماغينى اولارين خورافه لر اسيري اولماغي و يئني عئلملرله اؤزگه اولماغيندا بيلير. معجز بو قارانليقلاريله موباريزه يه باشلايير و عؤمرونون سونونا قده ر نادانليق و بئساوادليق ايله قارشيلاشير و شئعرلرينى اؤز آنا ديلينده يازير

او زماندا كي آروادلار و قيزلار ايجتيماعدا هئچ حقلري يوخودو٬ معجز اولارين درس اوخوماغيندان و قيزلاردان اؤتورو مدرسه آچيلماقدان دانيشيردي و اونلار دنه شئعر٬ بو مطلبه گؤره يازيب و عامي ميللتين ايچينده يايدي. او بو شئعرلرده قيزلاري درس اوخوماق و اؤز حقلرينه تانيش اولماغا چاغيريب

ايللر بويو بو يولدا مبارزه ائتمكدن سونرا 1309 اينجي ايلين مئهر آييندا معجزين پيشنهاديله، بير عيدده آچيق فيكيرلي ايستانبول و باكي گؤرموش اينسانلار و نئچه تاجيرين يارديمى ايله شبسترده بير قيز مدرسه سي آچيلير و معجز بو مناسيبته ((مژده)) آديندا بير شئعر يازيب و اوخويور

1312 اينجي ايلين شهريور آييندا معجز باجاناغينين دعوتيله ((شاهرود)) شهرينه گئديب و1313 اينجي ايلين ايسفند آييندا 61 ياشيندا آللاهين رحمتينه گئدير و شاهروددا توپراغا تاپشيلير

 

 

ميرزا علي معجزدن نئچه شعر

 

بير آزير ايستر آييلا ملت ايران الله
دستی يورغانی چکر باشينا ملان الله

ياتدی نادان، قويوب سجديه باشينی آخوند
ديدي: ای جسميمه جان، درديمه درمان الله

ياراديبسان منه يا رب نه حمل حيوانلار
مينمه سی، سورمه سی، يوک چاتماسی آسان الله

عقل ويررهم دييه وعد ائتدی بو بی عقله خدا
بيلميرم نولدی سورا اولدی پشيمان الله

دييسن ائتمه نظر عارض خوبانه طرف
نيه بس خلق اولونوب بو گوزل انسان الله

ياراديبسان علفی تا ايده خوراک حيوان
خلق ايديبسن گلی تا ايليه انسان الله

گلشن حسنی ایدیب خار شریعت غارت
گورنه پیس حاله قالیب سیب زنخدان الله

کاش سنده اوشییدین بیله مخلوق کیمی
تا بیلیدین نه چکیر قیش گونی عریان الله

دمیرم بو لوته بیر دست لباس ایله عطا
ایکی آرشین شیله ویر ایلیه تومان الله

ویرمیسن بو آجا اوتوز ایکی دیش مثل صدف
اولماسا دن نیه لازم دی دگیرمان الله

گورسه نیر دایره عصمتی بو عاجزه نین
گولمه ییم من نیجه ای خالق منان الله

کون حوایه باخیب گولدی تمام حوریلر
چون سویوندیردی اونی خازن رضوان الله

باغ رضواندان ئوتوردون اشیگه تومانچاق
کاش آدم یمییدی ایکی بوغدان الله

نه گنه صاحبیدی بو ایکی یاشیندا اوشاق
قارنی آج، پالتاری یوخ، آی سنه قوربان الله

بورکی یوخ، باشماغی یوخ، پیکری عریان بیکس
دولانیر کوچه و بازاری پریشان الله

سنی رزاق بیلیب اکدی بونی بیچاره کیشی
بیلمدی آخر آجندان ویره جک جان الله

ای ویرن بیر صلواته ایکی مین قصر طلا
ایوین آباد اولا ای صاحب احسان الله

او عمارتلری سات توک فقرانین جیبینه
ویر او پولدان منه ده بیر ایکی تومان الله

ایکی بوغدان ییب آدم ایکی مین ایل اول
هله ده ایلیری رسوای اونی قرآن الله

ایسته ییردی بیری مسجدده خدادن یورغان
گوردوم آغلار، دییه ر: ای قادر منان الله!

دیدیم آخماق کیشی گونده سنه بیر دانه لاواش
ویره بیلمز، نیجه ویرسین سنه یورغان الله

یا گرک قویمیاسان آدیوی رحمان رحیم
یا گرک ایلیه سن عدلیله دیوان الله

بالی خلق ایله میسن یوخسولی چاتداتماق ایچون
دوزدی بو سوز دیمیرم من سنه بهتان الله

اللی یاشیدی رحیمین یمه ییب بیر یول بال
ایلده یوز یول ییر اما حاجی رحمان الله